Schrony w Szwajcarii – czego Polska może nauczyć się od kraju, który od dziesięcioleci przygotowuje się na najgorsze?

Niedawno, podczas spotkania przedstawicieli Grupy Hartmann Tresore z Europy i Bliskiego Wschodu w Szwajcarii, miałem okazję odwiedzić tamtejsze schrony i bliżej przyjrzeć się rozwiązaniom, które od lat stanowią część szwajcarskiego systemu ochrony ludności.

Było to szczególnie interesujące doświadczenie z perspektywy firmy zajmującej się zabezpieczeniami fizycznymi, w tym specjalistycznymi drzwiami i bramami przeciwwybuchowymi.

Największe wrażenie zrobiła na mnie jednak nie sama infrastruktura. To sposób myślenia o bezpieczeństwie: systematyczny, długofalowy i pozbawiony przekonania, że poważny kryzys na pewno nas ominie.

W Szwajcarii schron nie jest wyłącznie wojskowym obiektem ani luksusem zarezerwowanym dla najbogatszych. Może znajdować się pod budynkiem mieszkalnym, garażem, parkingiem czy obiektem użyteczności publicznej. Przez większość czasu pozostaje niemal niewidoczny. Jego znaczenie ujawnia się dopiero wtedy, gdy codzienna infrastruktura przestaje zapewniać bezpieczeństwo — zwłaszcza w czasach rosnącej niepewności i realnych zagrożeń.

Ten tekst będzie użyteczny dla osób zainteresowanych bezpieczeństwem cywilnym — od administracji publicznej, inwestorów i projektantów infrastruktury po klientów szukających rozwiązań ochrony fizycznej — ponieważ pokazuje, jak działa szwajcarski model schronów, ich podwójne zastosowanie, wyposażenie, utrzymanie, gotowość operacyjna oraz jakie wnioski z tego systemu może wyciągnąć Polska.

W obliczu wojny w Ukrainie, zagrożeń związanych z atakami rakietowymi i dronowymi oraz rosnącej niepewności geopolitycznej warto zadać sobie pytanie: czy Polska może wykorzystać szwajcarskie doświadczenia, nie próbując bezrefleksyjnie kopiować całego systemu?

Według reportaży France 24 i ITV News na terenie Szwajcarii znajduje się około 370 tysięcy schronów i bunkrów, zapewniających łącznie miejsca dla około 9 milionów osób, czyli liczby odpowiadającej niemal całej populacji kraju.

Ta skala nie jest wynikiem jednorazowego programu inwestycyjnego. To rezultat polityki konsekwentnie realizowanej przez kolejne pokolenia.

Zawsze się zastanawiałem, co sprawiło, że bezpieczny - z naszej perspektywy kraj - tak poważnie traktuje swoje bezpieczeństwo? Przecież jest otoczony przez przyjazne oraz stabilne politycznie i gospodarczo kraje Unii Europejskiej. Okazuje się, że korzenie szwajcarskiej polityki bezpieczeństwa sięgają II wojny światowej i zimnej wojny. Podczas II wojny światowej mała i neutralna Szwajcaria graniczyła od północy z nazistowskimi Niemcami, a od południa z faszystowskimi Włochami. To doświadczenie na zawsze zmieniło podejście Szwajcarów do własnej obronności i zależności do tego stopnia, że jeszcze do dziś są widoczne betonowe bariery w kształcie zębów (coś w rodzaju polskich umocnień budowanych na wschodniej granicy) mające zablokować lub spowolnić manewry czołgów. W latach 60. XX wieku wprowadzono regulacje, które uczyniły budowę i finansowanie schronów na wypadek konfliktu zbrojnego integralną częścią szwajcarskiego systemu ochrony ludności.

Co ciekawe, Szwajcaria jest krajem neutralnym, a mimo to przez dziesięciolecia inwestowała w infrastrukturę przygotowaną na skutki konfliktu zbrojnego. To pozorny paradoks, z którego płynie ważna lekcja.

Neutralność polityczna nie zastępuje przygotowania na zagrożenia. Podobnie jak członkostwo w NATO nie eliminuje potrzeby budowania własnego systemu ochrony cywilnej.

Polska ma oczywiście inne uwarunkowania: większą populację, odmienne możliwości finansowe, inną strukturę zabudowy i położenie geopolityczne. Nie oznacza to jednak, że szwajcarskie doświadczenia są dla nas nieprzydatne. Przeciwnie. Pokazują, jak istotna jest ciągłość polityki bezpieczeństwa, niezależna od bieżącej sytuacji politycznej i zmian rządów.

Jedną z charakterystycznych cech szwajcarskiego modelu jest rozproszenie infrastruktury ochronnej. Zamiast opierać cały system na kilku wielkich obiektach, przez dziesięciolecia budowano również niewielkie schrony przydomowe przeznaczone dla mieszkańców poszczególnych budynków. Co więcej, dowiedzieliśmy się, że w Szwajcarii każdy obywatel musi mieć zapewnione takie schronienie — albo poprzez budowę własnego, albo wykupienie miejsca w schronie publicznym.

W reportażu France 24 pokazano prywatny schron znajdujący się pod garażem domu mieszkalnego. Wyposażono go między innymi w ciężkie drzwi ochronne, system wentylacji z filtracją oraz oddzielne wyjście awaryjne. Nierzadko na co dzień takie schrony mają podwójne zastosowanie. W jednym z domów, które wizytowaliśmy, jego właściciel w schronie (w pełni sprawnym i wyposażonym w filtrowentylację) urządził sobie piwniczkę na wino.

Sposób rozwiązania ewakuacji jest szczególnie wart uwagi. Nawet jeśli główne wejście zostanie zablokowane przez gruz, mieszkańcy mają możliwość skorzystania z tunelu ratunkowego zakończonego pancerną klapą. Ważnym elementem konstrukcyjnym tunelu jest to, że jego wejście znajduje się na wysokości około 1,5 metra od podłogi i zazwyczaj wychodzi na podobnym poziomie na zewnątrz lub do pionowej studzienki ewakuacyjnej. Ten detal techniczny wyraźnie odróżnia dobrze zaprojektowany schron od zwykłego pomieszczenia podziemnego. Zwykła piwnica lub amatorsko wykonany schron może stanowić zagrożenie, jeśli posiada tylko jedno wejście i wyjście albo jeśli oba umieszczone są blisko siebie. Szwajcarzy, stosując najwyższe standardy bezpieczeństwa, projektują schrony tak, aby nawet w przypadku zniszczenia budynku lub zagruzowania przestrzeni wokół niego, możliwe było bezpieczne opuszczenie schronienia. W przeciwnym razie takie ukrycie może łatwo stać się pułapką bez wyjścia.

W Polsce często utożsamiamy schron z piwnicą, garażem podziemnym lub innym pomieszczeniem znajdującym się poniżej poziomu gruntu. Tymczasem sama lokalizacja pod ziemią nie przesądza o poziomie bezpieczeństwa.

Prawidłowo zaprojektowany schron wymaga analizy wielu elementów: odporności konstrukcji na przewidywane oddziaływania; zabezpieczenia wejść i wyjść awaryjnych; odporności drzwi i zamknięć ochronnych; wentylacji i filtracji powietrza; możliwości działania przy zaniku zasilania; zapasów wody i wyposażenia; warunków sanitarnych oraz dopuszczalnej liczby użytkowników.

Każdy z tych elementów ma znaczenie. Nawet bardzo solidna konstrukcja nie zapewni odpowiedniej ochrony, jeżeli zawiedzie wentylacja albo mieszkańcy nie będą mogli opuścić pomieszczenia.

Budowa schronu w istniejącym budynku może być znacznie trudniejsza niż uwzględnienie odpowiednich wymagań podczas projektowania nowego obiektu. Dlatego szczególnie istotny jest dobrze przygotowany projekt i włączenie zagadnień ochrony ludności do procesu planowania przestrzennego i budowlanego.

Nie każdy budynek musi posiadać pełnowartościowy schron. W Polsce schron przydomowy do 35 m² może nie wymagać pozwolenia, ale do budowy potrzebne jest zgłoszenie z projektem. Jednak w określonych inwestycjach warto rozważyć możliwość przygotowania pomieszczeń, które w razie potrzeby będą mogły pełnić funkcję miejsc ochronnych. Dotyczy to zwłaszcza budynków wielorodzinnych, obiektów publicznych, szpitali oraz infrastruktury krytycznej.

Jednym z najbardziej interesujących przykładów przedstawionych w reportażu France 24 jest podziemny parking publiczny w Lozannie. W normalnych warunkach służy kierowcom. W sytuacji zagrożenia może zostać przekształcony w schron dla około 3400 osób, a w Szwajcarii takie obiekty muszą być gotowe do uruchomienia w maksymalnie 5 dni.

Obiekt wyposażono w rozwiązania, które pozwalają mu funkcjonować jako infrastruktura ochronna: system wentylacji, zawory przeciwwybuchowe, zaplecze sanitarne, zaopatrzenie w wodę, urządzenia energetyczne oraz przestrzeń przeznaczoną na wyposażenie dla użytkowników.

W reportażu centralny system wentylacyjno-energetyczno-wodny określono mianem „płuc” całego obiektu. To trafne porównanie. Bez odpowiedniej infrastruktury technicznej nawet bardzo duża przestrzeń podziemna ma ograniczoną przydatność jako schron.

Budowa obiektów wykorzystywanych wyłącznie w sytuacjach kryzysowych oznacza konieczność ponoszenia kosztów ich utrzymania przez wiele lat, nawet jeżeli nigdy nie zostaną użyte. Infrastruktura podwójnego zastosowania pozwala częściowo rozwiązać ten problem.

Parking, tunel lub inny obiekt może pełnić codzienną funkcję użytkową, a jednocześnie posiadać odpowiednio zaprojektowane zabezpieczenia i procedury umożliwiające zmianę przeznaczenia. Nie oznacza to jednak, że każdy parking podziemny można łatwo zamienić w schron. Konieczne są: odpowiednia konstrukcja, instalacje, zabezpieczenia i plan przygotowania obiektu.

W Polsce każdego roku powstają parkingi podziemne, tunele, stacje infrastruktury transportowej i rozległe kondygnacje podziemne nowych budynków. Warto rozważyć, w których przypadkach dodatkowe nakłady poniesione na etapie projektowania i budowy pozwoliłyby nadać takim obiektom dodatkową funkcję ochronną zgodnie z filozofią dual use.

Najtańszy schron nie zawsze jest tym, którego budowa kosztuje najmniej. Czasem jest nim obiekt, który przez dziesięciolecia zarabia na swoje utrzymanie, pełniąc również inną funkcję.

Szczególnym przykładem szwajcarskiej infrastruktury jest tunel Sonnenberg w Lucernie. Został zaprojektowany jako ogromny obiekt ochronny, który pierwotnie miał pomieścić nawet 20 tysięcy osób.

W obu nitkach tunelu planowano wielopoziomowe rozmieszczenie łóżek. Kompleks obejmował również podziemny szpital z około 300 łóżkami, sanitariaty i inne pomieszczenia pomocnicze. Na końcach tunelu przewidziano masywne drzwi przeciwwybuchowe, umożliwiające odizolowanie przestrzeni ochronnej. W przypadku zagrożenia cała infrastruktura drzwi jest gotowa: wystarczy usunąć kratki odpływowe maskujące dolną prowadnicę drzwi przesuwnych i przy użyciu wyciągarki przesunąć ciężkie wielotonowe drzwi przeciwwybuchowe zamykając wjazd do tunelu.

Według reportażu ITV News obecna deklarowana pojemność ochronna obiektu wynosi około 2000 osób, czyli jedną dziesiątą pierwotnie zakładanej liczby. Część infrastruktury pełni funkcję muzealną.

Projektowanie infrastruktury ochronnej wyłącznie na podstawie liczby deklarowanych miejsc może prowadzić do błędnych decyzji. Równie ważne są: dostępność obiektu, możliwość jego szybkiego uruchomienia, sprawność instalacji i warunki, w jakich ludzie będą mogli w nim przebywać.

Dla Polski oznacza to potrzebę realistycznego podejścia. Zamiast koncentrować się wyłącznie na liczbie nowych schronów, należy oceniać ich rzeczywistą zdolność do zapewnienia ochrony w określonych scenariuszach zagrożenia.

Podczas analizy szwajcarskich schronów szczególną uwagę zwracają ciężkie drzwi ochronne, zamknięcia przeciwwybuchowe i systemy uszczelnienia. To obszar szczególnie bliski działalności Hartmann Tresore, ponieważ specjalistyczne drzwi i bramy przeciwwybuchowe należą do rozwiązań wykorzystywanych przy zabezpieczaniu obiektów o podwyższonych wymaganiach bezpieczeństwa.

W jednym z prywatnych schronów pokazanych przez France 24 drzwi miały według relacji ważyć około dwóch ton. Dwutonowe drzwi HBD w Hartmann Tresore to standardowe drzwi przeciwwybuchowe o odporności na falę ciśnienia wynoszącą 7 bar. Są to drzwi zdolne wytrzymać wybuch 60 kg trotylu z kilku metrów i stanowią solidnie sprawdzone w realnych testach poligonowych zabezpieczenie zarówno dla schronów, jak i magazynów środków bojowych (ECM). Dla porównania, spotykamy się z drzwiami pancernymi do schronów ważącymi zaledwie 230 kg, o wymiarach około 2210 x 1110 mm i grubości 71 mm, które ich dostawca deklaruje jako dodatkowo odporne na ogień. Producent podaje, że drzwi te wytrzymują obciążenie statyczne na poziomie 0,2 kG/cm², co odpowiada 19,61 kPa, czyli blisko 36 razy mniej niż testowane drzwi przeciwwybuchowe o odporności 7 bar (700 kPa). Masa drzwi nie jest jedynym czynnikiem wpływającym na ich odporność na wybuch – kluczowe są wyniki testów, które gwarantują właściwy poziom ochrony. Fizycznych parametrów wybuchu nie da się oszukać – drzwi ważące zaledwie 230 kg mogą być skuteczne jako zabezpieczenie antywłamaniowe, ale nie powstrzymają poważnej eksplozji.

Masa drzwi nie stanowi ostatecznego wskaźnika ich odporności na wybuch, jednak dla osoby niebędącej ekspertem może służyć jako wstępny sposób oceny adekwatności rozwiązania, ponieważ jakość i ilość użytych materiałów, mimo marketingowych zapewnień, mają znaczenie.

W przypadku drzwi przeciwwybuchowych istotne są między innymi: wartość nadciśnienia fali uderzeniowej; impuls i czas trwania obciążenia; kierunek oddziaływania fali, konstrukcja skrzydła i ościeżnicy, sposób zakotwienia w ścianie, odporność konstrukcji wsporczej, wymagany stan drzwi po oddziaływaniu wybuchu. W drzwiach HBD konstrukcja ma pozwolić się otworzyć po wybuchu.

Nie można też zakładać, że drzwi odporne na określone nadciśnienie np. 19,61 kPa (0,196 bar) w cytowanym wyżej przykładzie będą równie skuteczne przy każdym rodzaju eksplozji np. 700 kPa (7 bar). Ważny jest cały przebieg obciążenia oraz przyjęte kryteria oceny. Dlatego deklaracje dotyczące odporności na wybuch powinny być poparte dokumentacją techniczną i wynikami odpowiednich badań.

W Hartmann Tresore Polska zajmujemy się również specjalistycznymi zabezpieczeniami przeznaczonymi do wymagających obiektów przemysłowych, wojskowych i infrastrukturalnych.

Oferowane przez nas rozwiązania HBD1 i HTB0 obejmują konstrukcje badane pod kątem odporności na silne oddziaływania wybuchowe. W przypadku wybranych rozwiązań przeprowadzono rzeczywiste badania wybuchowe, w tym przy obciążeniach deklarowanych na poziomie 7 i 9 bar.

Doświadczenie pokazuje, że nie wystarczy zaprojektować mocnego skrzydła drzwiowego. Konieczne jest prawidłowe zaprojektowanie całego układu: drzwi, ościeżnicy, zakotwień i konstrukcji budowlanej. W obiektach ochronnych szczególne znaczenie może mieć również szczelność zamknięć i współpraca drzwi z systemem wentylacji.

Jednym z najbardziej wymownych fragmentów reportażu France 24 jest inspekcja istniejącego schronu. Podczas kontroli stwierdzono korozję oraz niesprawną uszczelkę.

Na pierwszy rzut oka może wydawać się to drobnym problemem. Jednak w obiekcie, którego zadaniem jest ochrona ludzi przed określonymi zagrożeniami, sprawność uszczelnień i urządzeń technicznych może mieć zasadnicze znaczenie. Podobnie jest z systemem wentylacji, filtrami, zaworami przeciwwybuchowymi czy awaryjnym zasilaniem. Dobrze przygotowany schron może zapewniać autonomię (w zależności od zaopatrzenia) nawet przez 30 dni, a jego samowystarczalność i komfort zależą właśnie od niezawodności tych instalacji.

Według France 24 Szwajcaria ogłosiła w 2025 roku program renowacji 200 schronów, którego wartość oszacowano na około 235 milionów euro, a realizację rozłożono na 15 lat. Niezależnie od szczegółowego zakresu programu pokazuje to ważną zasadę: infrastruktura ochronna wymaga finansowania nie tylko na etapie budowy.

Należy przewidzieć także środki na przeglądy, konserwację, naprawy, wymianę wyposażenia i okresowe dostosowywanie obiektów do nowych wymagań.

Przed rozpoczęciem wielkich inwestycji warto przeprowadzić rzetelną ocenę istniejących obiektów ochronnych. Nie wystarczy sporządzić wykazu piwnic, schronów i ukryć. Potrzebna jest informacja, które obiekty rzeczywiście nadają się do wykorzystania, jakiej wymagają modernizacji, ile osób mogą pomieścić i jak szybko można je przygotować.

Schron istniejący wyłącznie w ewidencji nie zwiększa bezpieczeństwa mieszkańców.

Szwajcarskie podejście do ochrony ludności nie kończy się na budowie betonowych konstrukcji. Reportaż ITV News pokazuje podziemne centrum dowodzenia przeznaczone dla lokalnych władz i służb ratowniczych.

W obiekcie utrzymywane są systemy łączności, zapasy paliwa i wyposażenie niezbędne do prowadzenia działań w sytuacji kryzysowej. Co szczególnie istotne, personel regularnie ćwiczy procedury.

Nawet dobrze wyposażone centrum dowodzenia nie będzie skuteczne, jeżeli jego obsługa nie potrafi sprawnie uruchomić urządzeń, zorganizować komunikacji i podejmować decyzji pod presją czasu.

Jean-René Fournier, przedstawiający szwajcarskie rozwiązania w reportażu ITV, podkreśla, że podobnej sieci nie można stworzyć w ciągu dwóch czy trzech lat. Potrzeba dziesięcioleci.

To zdanie powinno stać się jednym z punktów odniesienia dla polskiej debaty o ochronie ludności. Nie oznacza ono, że należy odkładać inwestycje. Wręcz przeciwnie. Oznacza, że trzeba rozpocząć je możliwie szybko, ale z realistyczną perspektywą długoterminową i świadomością, że dziesięcioleci zaniedbań nie da się nadrobić w ciągu roku lub dwóch.

Szwajcarskie doświadczenia obejmują również rozbudowany system fortyfikacji wojskowych. Jednym z najbardziej interesujących przykładów jest kompleks Dailly w Alpach.

Według reportaży France 24 i ITV News obejmuje on około 17 kilometrów podziemnych galerii, z których część znajduje się kilkadziesiąt metrów pod powierzchnią terenu. Niektóre wejścia i stanowiska zostały starannie zamaskowane. Obiekty przypominające zwykłe domy, garaże czy budynki gospodarcze skrywały elementy infrastruktury wojskowej.

Współcześnie część kompleksu udostępniono zwiedzającym. Historia Dailly pokazuje jednak coś więcej niż imponującą skalę dawnych inwestycji obronnych. Pokazuje znaczenie zachowania infrastruktury, która może ponownie okazać się przydatna w zmieniających się warunkach bezpieczeństwa.

Według France 24 po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę szwajcarska armia wstrzymała wyprzedaż części nieczynnych bunkrów. Reportaż informuje również o planach modernizacji i ponownego wykorzystania dawnych obiektów.

Infrastruktura obronna, która przez wiele lat nie była wykorzystywana, może sprawiać wrażenie zbędnej. Jej utrzymanie kosztuje, a możliwości komercyjnego zagospodarowania bywają kuszące.

Jednak decyzje dotyczące sprzedaży lub likwidacji takich obiektów powinny brać pod uwagę nie tylko bieżące koszty, lecz również potencjalną wartość strategiczną. Nie każdy dawny bunkier zasługuje na zachowanie, a nie każdy nadaje się do modernizacji. Mimo to utrata obiektu, którego odtworzenie wymagałoby wielu lat i znacznych nakładów finansowych, może okazać się decyzją nieodwracalną. W kraju znajduje się także wiele obiektów historycznych, z których część mogłaby zostać poddana modernizacji i wykorzystana w sytuacjach kryzysowych.

Mało kto wie, że polska historia odegrała interesującą rolę w rozwoju szwajcarskiej myśli obronnej.

W 1863 roku, podczas powstania styczniowego, szwajcarski oficer Franz von Erlach obserwował walkę polskich powstańców z regularną armią carską. Zauważył, że niewielkie, mobilne oddziały, korzystające ze znajomości terenu, wsparcia miejscowej ludności i determinacji w obronie własnej ziemi, potrafią stać się trudnym przeciwnikiem dla znacznie silniejszej armii.

Swoje obserwacje opublikował w książce „Die Kriegsführung der Polen im Jahre 1863”. Doświadczenia polskich powstańców stały się jednym z punktów odniesienia w szwajcarskich dyskusjach o obronie terytorium, wykorzystaniu lokalnych warunków i zaangażowaniu obywateli.

Nie oznacza to, że szwajcarski system armii obywatelskiej narodził się dopiero pod wpływem powstania styczniowego. Jego tradycje są znacznie starsze. Jednak obserwacje von Erlacha pomogły rozwinąć myślenie o tym, jak społeczeństwo może przeciwstawić się militarnie silniejszemu przeciwnikowi.

Dobrze oddaje tę filozofię popularne powiedzenie: „Szwajcaria nie ma armii. Szwajcaria jest armią”. To metafora, a nie dosłowny opis współczesnych szwajcarskich sił zbrojnych. Wyraża jednak ideę, zgodnie z którą odpowiedzialność za bezpieczeństwo państwa nie spoczywa wyłącznie na zawodowych żołnierzach.

Dziś, ponad 160 lat później, historia zatacza koło. W obliczu rosyjskiej agresji na Ukrainę, zagrożeń związanych z dronami oraz naruszeń polskiej przestrzeni powietrznej to my możemy uczyć się od Szwajcarów.

Nie tylko tego, jak budować schrony. Przede wszystkim tego, jak przygotować społeczeństwo na zagrożenia, połączyć profesjonalną armię, ochronę ludności, infrastrukturę obronną i odpowiedzialność obywateli w spójny system bezpieczeństwa.

Skoro Szwajcarzy potrafili wyciągnąć lekcję z polskich doświadczeń 1863 roku, być może nadszedł czas, abyśmy my równie uważnie przyjrzeli się temu, co przez kolejne pokolenia zbudowali.

Szwajcaria rozwija swój system ochrony ludności od dziesięcioleci. Polska przez długi czas nie traktowała infrastruktury schronowej jako jednego z priorytetów polityki bezpieczeństwa.

Zmiana sytuacji geopolitycznej oraz doświadczenia wojny w Ukrainie przyspieszyły dyskusję o konieczności odbudowy ochrony cywilnej. W Polsce istotnym krokiem było uchwalenie ustawy z 5. grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej.

Nowe ramy prawne stwarzają podstawy do rozwijania systemu obejmującego między innymi obiekty zbiorowej ochrony, planowanie, finansowanie i przygotowanie administracji. Samo uchwalenie przepisów nie oznacza jednak powstania sprawnej infrastruktury.

Szwajcaria ma inną historię, strukturę osadniczą, system administracyjny i możliwości finansowania. Polska musi ponadto uwzględnić zagrożenia wynikające ze swojego położenia geograficznego oraz współczesnego charakteru konfliktów zbrojnych.

Wojna w Ukrainie pokazuje znaczenie zagrożeń rakietowych i dronowych, a także ryzyka długotrwałych zakłóceń dostaw energii, wody i usług publicznych. Dlatego polski system powinien wynikać z krajowej analizy ryzyka. Dla inwestora oznacza to, że koszt budowy schronu przydomowego zależy od skali, standardu i rozwiązań technicznych, a orientacyjna cena za standardowy schron dla czteroosobowej rodziny może oznaczać koszt przekraczający 200.000 PLN. W zależności od potrzeb jednym z wariantów są też modułowe schrony montowane z prefabrykowanych elementów betonowych, wykonane ze zbrojonego betonu. Szwajcaria może dostarczyć wzorców organizacyjnych i technicznych, ale nie gotowego projektu do bezpośredniego wdrożenia.

Lekcja 1. Bezpieczeństwo wymaga ciągłości. Budowa infrastruktury ochronnej powinna być wieloletnim programem państwowym, a nie reakcją na kolejne kryzysy.

Lekcja 2. Ochrona musi być dostępna blisko mieszkańców. System powinien uwzględniać rozproszone miejsca ochronne, a nie wyłącznie duże obiekty centralne.

Lekcja 3. Warto rozwijać infrastrukturę podwójnego zastosowania. Nowe parkingi, budynki publiczne i wybrane obiekty podziemne mogą być projektowane z uwzględnieniem funkcji ochronnych.

Lekcja 4. O rzeczywistej ochronie decydują parametry techniczne. Drzwi przeciwwybuchowe, wentylacja, szczelność, konstrukcja budowlana i wyjścia awaryjne muszą tworzyć spójny system.

Lekcja 5. Utrzymanie jest równie ważne jak budowa. Przeglądy, konserwacja, modernizacja i kontrola sprawności powinny być obowiązkową częścią zarządzania obiektami.

Lekcja 6. Trzeba ćwiczyć, zanim pojawi się zagrożenie. Schrony i centra dowodzenia wymagają przygotowanego personelu, sprawnych procedur oraz regularnych ćwiczeń.

Lekcja 7. Infrastruktura obronna ma wartość strategiczną. Przed likwidacją istniejących obiektów należy ocenić możliwości ich modernizacji i ponownego wykorzystania.

Po wizycie w Szwajcarii nasuwa się jedna zasadnicza refleksja. Największym osiągnięciem tego kraju nie jest liczba schronów ani grubość ich żelbetowych ścian. Jest nim stworzenie kultury przygotowania na zagrożenia.

Szwajcarzy przez dziesięciolecia inwestowali w rozwiązania, z których – miejmy nadzieję – nigdy nie będą musieli korzystać w warunkach wojny. Z perspektywy krótkoterminowej ekonomii może wydawać się to nieuzasadnione. Z perspektywy odpowiedzialności za życie obywateli jest to jednak świadome zarządzanie ryzykiem.

Polska nie musi budować identycznej liczby schronów ani powielać wszystkich szwajcarskich rozwiązań. Powinna natomiast przyjąć podobną zasadę: bezpieczeństwo nie jest jednorazową inwestycją, lecz procesem wymagającym konsekwencji, kompetencji i odpowiedzialności.

W Hartmann Tresore od lat zajmujemy się fizycznym zabezpieczaniem tego, co dla naszych klientów najważniejsze. W przypadku schronów i obiektów ochronnych ta zasada nabiera szczególnego znaczenia. Nie chodzi już wyłącznie o zabezpieczenie majątku, dokumentów czy infrastruktury. Chodzi o ochronę ludzkiego życia.

Szwajcarskie doświadczenia przypominają nam, że najlepszy moment na przygotowanie się do kryzysu przypada na długo przed jego wystąpieniem.

Projektowanie schronów, pomieszczeń ochronnych i infrastruktury o podwyższonej odporności wymaga współpracy wielu specjalistów. Jednym z istotnych elementów takiego systemu są odpowiednio dobrane drzwi i zamknięcia ochronne.

Hartmann Tresore Polska oferuje specjalistyczne rozwiązania w zakresie zabezpieczeń fizycznych, w tym drzwi i bramy przeciwwybuchowe przeznaczone do wymagających zastosowań przemysłowych, wojskowych i infrastrukturalnych.

Planujesz inwestycję wymagającą specjalistycznych drzwi przeciwwybuchowych lub zabezpieczeń o podwyższonej odporności? Skontaktuj się z ekspertami Hartmann Tresore. Pomożemy przeanalizować wymagania techniczne i dobrać rozwiązanie odpowiednie do charakteru obiektu oraz zidentyfikowanych zagrożeń.

Hartmann Tresore – chronimy to, co naprawdę ważne.

1. Ile schronów znajduje się w Szwajcarii?

Według danych przytaczanych w reportażach France 24 i ITV News w Szwajcarii znajduje się około 370 tysięcy schronów i bunkrów. Łączna liczba miejsc ochronnych odpowiada w przybliżeniu liczbie mieszkańców kraju. Nie oznacza to jednak, że każdy obiekt ma identyczny standard techniczny.

2. Czy każdy mieszkaniec Szwajcarii ma zapewnione miejsce w schronie?

Szwajcarski system zakłada bardzo szerokie pokrycie populacji miejscami ochronnymi. Dostępność konkretnego miejsca zależy jednak od lokalizacji, organizacji systemu i stanu poszczególnych obiektów.

3. Czy garaż podziemny może pełnić funkcję schronu?

Tak, pod warunkiem że został odpowiednio zaprojektowany lub przystosowany. Konieczne jest spełnienie wymagań dotyczących między innymi konstrukcji, wejść, wentylacji, wyposażenia i bezpieczeństwa użytkowników. Zwykły garaż podziemny nie jest automatycznie schronem.

4. Czym różni się schron od zwykłej piwnicy?

Schron jest obiektem zaprojektowanym do ochrony ludzi przed określonymi zagrożeniami. Zwykła piwnica nie ochroni przed najpoważniejszymi zagrożeniami, w tym przed atakiem jądrowym, jeśli nie ma odpowiednich parametrów konstrukcyjnych, szczelności, instalacji i drzwi przeciwwybuchowych. Może wymagać specjalistycznych drzwi, wentylacji, filtracji powietrza, wyjść ewakuacyjnych i odpowiedniej odporności konstrukcji. Zwykła piwnica może zapewniać pewien stopień osłony, ale nie musi spełniać wymagań właściwych dla schronu. Właściwie zaprojektowany schron w piwnicy może skutecznie ochronić użytkowników np. przed skutkami opadu radioaktywnego oraz promieniowaniem resztkowym.

5. Czy drzwi pancerne są tym samym co drzwi przeciwwybuchowe?

Nie. Drzwi pancerne mogą być projektowane przede wszystkim pod kątem odporności na włamanie lub inne zagrożenia. Drzwi przeciwwybuchowe są przeznaczone do przenoszenia określonych dynamicznych obciążeń wybuchowych. Ich odporność powinna być oceniana na podstawie właściwych parametrów i dokumentacji badań.

6. Czego Polska może nauczyć się od szwajcarskiego systemu ochrony ludności?

Przede wszystkim długoterminowego planowania, rozwijania infrastruktury podwójnego zastosowania, regularnej konserwacji schronów oraz przygotowania organizacyjnego. Równie ważne jest projektowanie zabezpieczeń na podstawie rzeczywistych zagrożeń i wymagań technicznych. Takie rozwiązania dają mieszkańcom poczucie bezpieczeństwa i mogą służyć jako schronienie nie tylko w czasie wojny, ale też na wypadek innych zagrożeń. Dobrym przykładem jest ochrona przed zamieszkami, awarią czy skutkami klęsk żywiołowych.

1. France 24, „Tous aux abris ! La Suisse remet en service ses bunkers”, grudzień 2025. https://www.youtube.com/watch?v=P0uRvVQ0L2s

2. ITV News, „Why does Switzerland have so many bunkers?”, On Assignment, 2024. https://www.youtube.com/watch?v=_9zQnEldUAA

3. Franz von Erlach, „Die Kriegsführung der Polen im Jahre 1863”.

4. Polskie Radio, „Powstanie styczniowe wpłynęło na obronność Szwajcarii”, 22. kwietnia 2013. https://polskieradio24.pl/artykul/828504,powstanie-styczniowe-wplynelo-na-obronnosc-szwajcarii

5. Ustawa z dnia 5. grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej.